Ở các bệnh viện có dùng, AI đọc phim X-quang, CT làm việc như một người đọc thứ hai. Phần mềm quét ảnh, khoanh vùng nghi có bất thường như nốt phổi, đám mờ, gãy xương, và có thể đẩy những ca nghi nặng lên đầu danh sách để bác sĩ xem sớm. Người viết và ký kết luận vẫn là bác sĩ chẩn đoán hình ảnh.
Hiểu đúng điều này giúp người bệnh bớt hai nỗi lo trái ngược: lo máy chẩn đoán thay người, và lo bệnh viện dùng máy là để làm qua loa. Thực tế, AI trong đọc phim mạnh ở việc không mệt, không bỏ sót vì vội; yếu ở việc hiểu bối cảnh bệnh sử. Bài này giải thích cơ chế, chỗ máy hay sai, và người bệnh nên hỏi gì.
Phần mềm đọc phim học bằng cách nào?
Các hệ thống này thường dùng học sâu, một dạng mô hình được cho xem rất nhiều ảnh phim đã được bác sĩ đánh dấu sẵn: ảnh này có nốt ở thuỳ trên phổi phải, ảnh kia bình thường. Qua rất nhiều ví dụ, mô hình học được những mẫu hình ảnh hay đi kèm với từng loại tổn thương.
Khi gặp một phim mới, mô hình không "hiểu" bệnh theo cách bác sĩ hiểu. Nó tính xác suất từng vùng ảnh giống với các mẫu đã học, rồi đánh dấu những vùng vượt một ngưỡng. Ngưỡng đặt thấp thì bắt được nhiều ca hơn nhưng báo động nhầm cũng nhiều hơn; đặt cao thì ít báo nhầm nhưng dễ bỏ sót. Mỗi bệnh viện phải chọn mức cân bằng theo mục đích dùng.
Chất lượng của mô hình phụ thuộc mạnh vào dữ liệu đã học. Một mô hình học chủ yếu từ phim chụp bằng một loại máy, ở một nhóm dân số, có thể kém đi khi gặp phim từ máy cũ hơn, tư thế chụp khác, hay bệnh lý phổ biến ở Việt Nam nhưng ít gặp ở nơi làm ra dữ liệu, như di chứng lao.
Vì thế, trước khi đưa vào dùng thật, bệnh viện cần chạy thử trên chính phim của mình, so kết quả máy với kết luận của bác sĩ. Đây là bước tốn công nhưng không thể bỏ, giống như một bác sĩ mới chuyển công tác cũng cần thời gian làm quen với máy móc của khoa.
Những việc AI làm tốt trong khoa chẩn đoán hình ảnh
Đánh dấu nốt nhỏ dễ sót. Nốt phổi vài milimét nằm sau bóng tim, bóng xương sườn là chỗ mắt người mệt dễ lướt qua.
Xếp ưu tiên ca nghi nặng. Phim nghi tràn khí màng phổi, xuất huyết não được đẩy lên đầu hàng để bác sĩ đọc trước.
Sàng lọc số lượng lớn. Đợt khám sức khoẻ cho công nhân một khu công nghiệp có hàng trăm phim phổi trong một buổi.
Đo đạc tự động. Kích thước nốt, thể tích tổn thương, so sánh với phim lần trước.
So sánh phim cũ và mới. Chỉ ra vùng thay đổi giữa hai lần chụp, việc tốn thời gian nếu làm bằng mắt.
Hỗ trợ nơi thiếu bác sĩ chuyên khoa. Bệnh viện tuyến huyện có thể được máy gợi ý ca nào cần chuyển đọc hội chẩn.
Giảm việc lặp lại. Những phim bình thường rõ ràng được đánh dấu để bác sĩ xác nhận nhanh.
Nhắc theo dõi. Nốt cần chụp lại sau một thời gian được ghi chú để không bị quên.
Chuẩn hoá mô tả. Gợi ý mẫu câu mô tả thống nhất, bác sĩ chỉnh sửa theo ca cụ thể.
Đọc phim ngoài giờ. Ca trực đêm ít người, máy giúp không bỏ sót ca khẩn.
Hỗ trợ đào tạo. Bác sĩ trẻ so kết quả đọc của mình với máy và với bác sĩ đàn anh.
Chỗ AI đọc phim hay sai và vì sao bác sĩ vẫn phải ký
Máy chỉ thấy ảnh, không thấy người bệnh. Một đám mờ ở phổi có thể là viêm, là lao cũ, là u, và bác sĩ phân biệt dựa vào tuổi, tiền sử hút thuốc, triệu chứng sốt ho, kết quả xét nghiệm. Phần mềm đọc phim thường không có đủ những thông tin đó, nên nó chỉ nói được "có bất thường ở đây".
Máy cũng có thể báo nhầm vì những thứ không phải bệnh: nút áo, dây chuyền, dây điện cực, nếp da, hay ảnh chụp lệch tư thế. Ngược lại, tổn thương có hình dạng hiếm, nằm ở vị trí ít gặp trong dữ liệu học, có thể bị bỏ qua hoàn toàn.
Còn một cái bẫy về phía con người: khi đã quen tin máy, bác sĩ có thể bớt cẩn thận với những vùng máy không đánh dấu. Các khoa dùng AI tốt thường giữ quy trình đọc độc lập trước rồi mới xem gợi ý của máy, để máy là người đọc thứ hai đúng nghĩa.
Về trách nhiệm, kết luận chẩn đoán là hành vi chuyên môn của người có chứng chỉ hành nghề. Phần mềm là công cụ hỗ trợ, giống như máy đo huyết áp hay máy xét nghiệm. Người bệnh có thắc mắc về kết luận thì hỏi bác sĩ đã ký, không phải hỏi phần mềm.
Người bệnh nên hiểu và hỏi gì
Kết quả cuối là của bác sĩ. Tờ kết quả có chữ ký bác sĩ mới là kết luận chính thức.
Có thể hỏi bệnh viện có dùng AI không. Hỏi lịch sự là quyền của người bệnh, nhiều nơi sẵn sàng giải thích.
Đừng tự đọc ảnh bằng ứng dụng ngoài. Tải phim lên một ứng dụng lạ để "đọc thử" vừa không chính xác vừa lộ dữ liệu sức khoẻ.
Mang theo phim cũ. So sánh với lần chụp trước giúp cả bác sĩ lẫn máy đánh giá thay đổi.
Kể đủ tiền sử. Đã từng mắc lao, từng mổ, đang hút thuốc. Thông tin này máy không biết, bác sĩ cần biết.
Phát hiện nốt nhỏ chưa chắc là bệnh nặng. Nhiều nốt nhỏ lành tính, bác sĩ sẽ hẹn chụp lại để theo dõi.
Không tự ý bỏ hẹn chụp lại. Lịch theo dõi là phần quan trọng của chẩn đoán.
Muốn ý kiến thứ hai thì xin bản sao phim. Đưa đến bệnh viện khác để bác sĩ khác đọc.
Hỏi bước tiếp theo. Có bất thường thì cần xét nghiệm gì thêm, gặp chuyên khoa nào.
Giữ bình tĩnh khi đọc kết quả. Thuật ngữ mô tả hình ảnh nghe đáng sợ nhưng không phải lúc nào cũng là bệnh nặng.
Hỏi bác sĩ, không hỏi chatbot. Chatbot không thấy phim của bạn, chỉ đoán theo câu chữ.
Bệnh viện cần chuẩn bị gì trước khi dùng AI đọc phim
Chạy thử trên phim của chính bệnh viện. So với kết luận bác sĩ trong một khoảng thời gian trước khi dùng thật.
Chọn đúng bài toán. Sàng lọc lao phổi khác xếp ưu tiên cấp cứu đột quỵ. Mỗi bài toán một ngưỡng.
Quy trình đọc độc lập. Bác sĩ đọc trước, xem gợi ý sau, ghi nhận khi khác ý.
Theo dõi ca máy sai. Lưu lại ca báo nhầm và bỏ sót để đánh giá định kỳ.
Bảo vệ dữ liệu người bệnh. Phim gửi ra ngoài bệnh viện phải được ẩn danh và có thoả thuận rõ.
Kiểm tra tương thích máy chụp. Máy cũ, độ phân giải thấp có thể làm giảm chất lượng gợi ý.
Đào tạo bác sĩ trẻ. Tránh thói quen chỉ nhìn vùng máy khoanh.
Hỏi về giấy phép. Phần mềm dùng trong khám chữa bệnh cần tuân thủ quy định về thiết bị y tế; bộ phận pháp chế nên rà soát.
Có phương án khi hệ thống lỗi. Mất kết nối thì khoa vẫn đọc phim bình thường.
Lắng nghe phản hồi của bác sĩ. Người dùng hằng ngày biết rõ nhất máy giúp hay gây phiền.
Minh bạch với người bệnh. Thông tin ngắn gọn về việc dùng AI hỗ trợ tạo sự tin tưởng.
Câu hỏi thường gặp
AI có thay được bác sĩ đọc phim X-quang không?
Không. AI hỗ trợ đánh dấu và xếp ưu tiên, còn kết luận cần kết hợp bệnh sử, triệu chứng và xét nghiệm mà chỉ bác sĩ tổng hợp được. Kết quả chính thức luôn do bác sĩ ký.
AI đọc phim có chính xác hơn bác sĩ không?
Ở một số việc hẹp như tìm nốt phổi nhỏ, máy có thể bắt được ca mà người mệt mỏi bỏ sót. Nhưng máy cũng báo nhầm nhiều thứ không phải bệnh. Kết hợp cả hai thường cho kết quả tốt hơn từng bên riêng lẻ.
Phim chụp của mình có bị gửi ra nước ngoài khi bệnh viện dùng AI không?
Tuỳ cách hệ thống được triển khai: có loại chạy ngay trong bệnh viện, có loại xử lý trên máy chủ bên ngoài. Bạn có thể hỏi bệnh viện về cách họ bảo vệ dữ liệu người bệnh.
Mình có thể dùng ứng dụng AI để tự đọc phim của mình không?
Không nên. Các ứng dụng đó không được kiểm chứng cho ca của bạn và không biết tiền sử bệnh. Hãy mang phim đến bác sĩ chuyên khoa nếu muốn có ý kiến thứ hai.
AI có giúp phát hiện lao phổi sớm không?
Phần mềm đọc phim phổi có thể hỗ trợ sàng lọc, đánh dấu phim nghi lao để làm thêm xét nghiệm. Chẩn đoán lao vẫn cần xét nghiệm đờm và đánh giá của bác sĩ.