AI trong nông nghiệp ở Việt Nam đang có mặt ở ba việc cụ thể: ứng dụng chụp ảnh lá để gợi ý tên sâu bệnh, drone bay khảo sát và phun thuốc theo bản đồ, và hệ thống tưới tự bật tắt theo độ ẩm đất. Cả ba đều giúp được thật, nhưng đều chỉ là trợ thủ: ứng dụng có thể nhầm bệnh, drone cần người được đào tạo điều khiển, cảm biến cần người hiểu đất của mình để cài ngưỡng.
Với nhà vườn sầu riêng ở miền Tây, ruộng lúa ở đồng bằng, hay vườn cà phê ở Tây Nguyên, câu hỏi không phải "có nên dùng AI không" mà là "đầu tư chỗ nào thì đáng". Bài này đi qua từng loại công nghệ, chỗ nó làm tốt, chỗ nó làm hỏng việc, và cách bắt đầu với số vốn vừa phải.
Ứng dụng chụp lá đoán bệnh: dùng sao cho khỏi phun nhầm thuốc?
Cách hoạt động khá giống ứng dụng đọc phim y tế: mô hình được học từ rất nhiều ảnh lá, trái, thân cây đã được chuyên gia gán tên bệnh. Khi bạn chụp một chiếc lá có đốm, nó so với những mẫu đã học và đưa ra vài khả năng kèm mức độ tin cậy.
Ứng dụng làm tốt với những bệnh có triệu chứng rõ, phổ biến, và với cây trồng có nhiều dữ liệu. Nó kém hơn hẳn khi triệu chứng do nhiều nguyên nhân chồng lên nhau, ví dụ lá vàng vì thiếu dinh dưỡng cộng thêm rễ bị hại do ngập úng. Bệnh trên rễ, trong thân, hay do tuyến trùng thì ảnh chụp lá gần như không nói lên được gì.
Sai lầm hay gặp nhất là thấy ứng dụng gợi ý tên bệnh rồi ra cửa hàng mua thuốc ngay. Nếu đoán sai, bạn vừa tốn tiền, vừa để bệnh thật phát triển thêm, vừa gây áp lực thuốc lên vườn. Hãy coi gợi ý của ứng dụng như câu hỏi để mang đến kỹ sư nông nghiệp, cán bộ khuyến nông xã, hoặc nhóm nông dân có kinh nghiệm cùng loại cây.
Mẹo chụp để ứng dụng đoán đúng hơn: chụp ban ngày ánh sáng tự nhiên, chụp cả mặt trên và mặt dưới lá, chụp nhiều lá ở nhiều mức độ bệnh, chụp thêm toàn cây và gốc. Ghi kèm thời tiết mấy ngày trước, lần bón phân, lần phun gần nhất. Đây cũng chính là những thông tin kỹ sư sẽ hỏi bạn.
Drone trong ruộng vườn: làm được gì, cần lưu ý gì
Bay khảo sát chụp toàn cảnh. Ảnh từ trên cao cho thấy vùng cây phát triển kém mà đi bộ khó nhận ra.
Lập bản đồ sức khoẻ cây. Một số drone mang camera đặc biệt giúp phân vùng cây khoẻ, cây yếu để kiểm tra đúng chỗ.
Phun theo vùng. Thay vì phun đều cả cánh đồng, chỉ phun vùng có vấn đề, tiết kiệm thuốc và công.
Giảm tiếp xúc hoá chất. Người phun đứng xa, không lội ruộng mang bình. Vẫn phải mang đồ bảo hộ khi pha thuốc.
Gieo sạ, rải phân. Một số mẫu drone làm được việc rải hạt, rải phân viên trên ruộng lúa.
Thuê dịch vụ thay vì mua. Với vườn nhỏ, thuê đội drone theo vụ thường kinh tế hơn tự mua.
Cần người điều khiển được đào tạo. Bay sai độ cao, sai tốc độ là thuốc bay sang ruộng nhà bên.
Hỏi quy định bay ở địa phương. Bay gần khu dân cư, sân bay, khu quân sự có quy định riêng; hỏi chính quyền xã trước.
Pha thuốc đúng nhãn. Phun bằng drone thường dùng ít nước hơn, nhưng loại thuốc, liều, thời gian cách ly vẫn theo nhãn.
Không phun khi gió lớn. Thuốc bay lệch, vừa phí vừa hại cây trồng và người xung quanh.
Báo hàng xóm trước khi phun. Nhất là nhà nuôi ong, nuôi cá gần ruộng.
Vườn cây cao tán dày khó phun đều. Sầu riêng, cà phê tán rậm cần chỉnh kỹ, không phải lúc nào cũng hiệu quả bằng ruộng lúa.
Tưới tự động theo cảm biến: khi nào đáng làm?
Hệ thống tưới thông minh gồm cảm biến độ ẩm cắm trong đất, bộ điều khiển và van điện. Khi đất khô dưới ngưỡng cài đặt, van mở; đủ ẩm thì đóng. Phần "AI" thường nằm ở chỗ kết hợp thêm dự báo thời tiết: sắp mưa thì hoãn tưới, nắng nóng kéo dài thì tưới sớm hơn.
Lợi ích rõ nhất là ở vùng thiếu nước hoặc nước đắt, như cà phê, hồ tiêu mùa khô Tây Nguyên, hay vùng ven biển miền Trung. Tưới đúng lúc, đúng lượng giúp tiết kiệm nước, điện bơm và công đi mở van. Với nhà vườn đi làm thêm hoặc con cái đi làm xa, điều khiển qua điện thoại cũng bớt hẳn việc.
Cái khó nằm ở ngưỡng cài đặt. Đất cát, đất đỏ bazan, đất thịt giữ nước khác nhau; cây con, cây đang ra hoa, cây đang nuôi trái cần nước khác nhau. Ngưỡng do nhà bán thiết bị cài sẵn thường là mức chung. Người làm vườn lâu năm cần ngồi chỉnh lại theo kinh nghiệm của mình qua vài tuần quan sát.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, cảm biến còn được dùng để đo độ mặn nước kênh trước khi bơm vào vườn mùa khô. Đây là ứng dụng rất thiết thực: biết trước nước mặn để đóng cống, trữ nước ngọt. Tuy nhiên, cảm biến cần được hiệu chuẩn và vệ sinh định kỳ; một cảm biến bám rong rêu báo sai còn nguy hiểm hơn không có.
Những sai lầm khi đưa công nghệ vào ruộng vườn
Mua thiết bị trước khi rõ bài toán. Hỏi trước: mình đang mất tiền ở khâu nào, công, nước, thuốc hay năng suất.
Tin tuyệt đối ứng dụng chẩn đoán. Gợi ý sai dẫn tới phun nhầm thuốc.
Bỏ quên kinh nghiệm truyền thống. Nhìn trời, nhìn đất, nhìn cây vẫn là nền móng.
Không tính chi phí bảo trì. Pin drone, cảm biến hỏng, phí phần mềm hằng năm.
Dùng một mình mà không chia sẻ. Hợp tác xã chung nhau một drone, một hệ thống thời tiết sẽ rẻ hơn nhiều.
Không ghi chép dữ liệu. Không ghi lại thì sau ba vụ vẫn không biết công nghệ giúp được bao nhiêu.
Lắp cảm biến sai chỗ. Cảm biến cạnh vòi nhỏ giọt luôn báo ẩm, vùng khác của vườn vẫn khô.
Không dự phòng mất điện, mất sóng. Hệ thống tưới phải có chế độ tay khi bộ điều khiển hỏng.
Bỏ qua đào tạo. Một buổi hướng dẫn kỹ tiết kiệm nhiều lần sửa chữa.
Phun bằng drone mà quên bảo hộ. Khâu pha thuốc và đổ thuốc vẫn tiếp xúc trực tiếp với hoá chất.
Chạy theo phong trào. Hàng xóm mua không có nghĩa vườn mình cũng cần.
Bắt đầu thế nào khi vốn có hạn
Chọn một vấn đề đang tốn tiền nhất. Nếu thuốc bảo vệ thực vật là khoản lớn, bắt đầu từ chẩn đoán đúng bệnh.
Dùng ứng dụng miễn phí trước. Thử ứng dụng nhận diện sâu bệnh và ứng dụng thời tiết trong một vụ.
Ghi sổ vụ mùa. Ngày bón, ngày phun, lượng nước, năng suất. Dữ liệu tự ghi là nền cho mọi công nghệ sau này.
Thuê drone thử một vụ. So sánh chi phí và kết quả với phun tay trước khi quyết định mua.
Lắp cảm biến cho một khu vườn mẫu. Thử trên một phần vườn, so với phần còn lại.
Tham gia nhóm nông dân cùng cây. Học kinh nghiệm thật từ người đã dùng, không chỉ nghe người bán.
Hỏi khuyến nông địa phương. Nhiều nơi có chương trình hỗ trợ, tập huấn, mô hình trình diễn.
Liên kết với hợp tác xã. Chung nhau thiết bị đắt, chia lịch dùng theo mùa vụ.
Yêu cầu bảo hành rõ ràng. Thiết bị dùng ngoài trời, bụi, nước, nắng làm hỏng nhanh.
Tính hiệu quả sau mỗi vụ. Tiết kiệm được gì, năng suất đổi ra sao, có đáng làm tiếp không.
Giữ phương án làm tay. Công nghệ hỏng giữa mùa vẫn phải có cách tưới, cách phun dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng chụp lá chẩn đoán bệnh cây có chính xác không?
Khá ổn với bệnh phổ biến, triệu chứng rõ trên lá, nhưng dễ sai khi cây bị nhiều vấn đề cùng lúc hoặc bệnh nằm ở rễ, thân. Hãy dùng gợi ý của ứng dụng để hỏi kỹ sư nông nghiệp trước khi mua thuốc.
Vườn nhỏ có nên mua drone phun thuốc không?
Thường chưa nên. Thuê dịch vụ theo vụ hoặc chung với hợp tác xã giúp tránh khoản đầu tư lớn, chi phí bảo trì và việc phải học điều khiển.
Phun thuốc bằng drone có an toàn hơn phun tay không?
Người phun ít tiếp xúc với hoá chất hơn, nhưng khâu pha thuốc vẫn cần đồ bảo hộ đầy đủ. Thuốc cũng có thể bay sang khu vực xung quanh nếu bay sai kỹ thuật hoặc gió lớn.
Hệ thống tưới thông minh có phù hợp với vườn cà phê không?
Phù hợp ở vùng mùa khô thiếu nước, nhất là khi kết hợp tưới nhỏ giọt. Cần chỉnh ngưỡng độ ẩm theo loại đất và giai đoạn cây để tránh tưới thừa hoặc thiếu.
Nông dân lớn tuổi có dùng được công nghệ AI không?
Được, nếu bắt đầu bằng việc đơn giản như chụp ảnh lá hay điều khiển tưới bằng nút bấm. Con cháu hoặc cán bộ khuyến nông hướng dẫn vài buổi đầu là đủ để làm quen.