Câu trả lời ngắn: chưa có quy tắc chung toàn cầu, và ở nhiều nơi, ảnh do máy tạo ra hoàn toàn thì khó được bảo hộ như tác phẩm của con người. Phần được bảo hộ thường là phần bạn tự sáng tạo: chọn lọc, chỉnh sửa, phối ghép, thêm nét vẽ của mình. Còn bạn được dùng ảnh vào việc gì thì phần lớn do điều khoản của công cụ quyết định.
Với người dùng ở Việt Nam, chuyện quan trọng hơn câu hỏi "ảnh này của ai" là câu hỏi "ảnh này có đụng vào quyền của ai không". Ảnh giống nhân vật hoạt hình, giống tác phẩm của một họa sĩ đang sống, hay mang khuôn mặt người thật là những chỗ dễ sinh tranh chấp nhất. Bài này chỉ nói nguyên tắc chung; việc cụ thể có giá trị lớn, bạn nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Vì sao câu hỏi "ai sở hữu ảnh AI" khó trả lời?
Luật bản quyền ở hầu hết các nước được viết cho tác phẩm do con người sáng tạo. Khi một người gõ một câu ngắn và máy tạo ra bức tranh, câu hỏi đặt ra là phần sáng tạo của người ấy có đủ để coi họ là tác giả không. Câu lệnh "con mèo ngồi trên cửa sổ" giống một ý tưởng hơn là một tác phẩm, và ý tưởng thì thường không được bảo hộ.
Một số cơ quan ở nước ngoài đã thể hiện quan điểm rằng phần do máy tự tạo không được đăng ký bản quyền, còn phần người chọn lọc, sắp xếp, chỉnh sửa đáng kể thì có thể. Nhưng mỗi nước một cách, và ở Việt Nam vấn đề này vẫn đang được bàn thảo. Mình không đưa ra kết luận pháp lý ở đây, vì quy định có thể thay đổi và mỗi tình huống một khác.
Điều khoản dịch vụ là lớp thứ hai. Nhiều công cụ ghi rằng người dùng được dùng ảnh mình tạo, kể cả cho thương mại, nhưng kèm điều kiện: gói trả phí, không vi phạm quyền người khác, chịu trách nhiệm về cách dùng. Có công cụ giữ quyền dùng lại ảnh của bạn. Đọc điều khoản trước khi đưa ảnh vào sản phẩm bán ra là việc nên làm, dù chán.
Lớp thứ ba là dữ liệu huấn luyện. Nhiều tranh chấp ở nước ngoài xoay quanh việc mô hình học từ tác phẩm có bản quyền mà không xin phép. Kết quả các vụ này có thể ảnh hưởng tới cách các công cụ vận hành sau này. Người dùng cuối thường không bị kéo vào, nhưng nếu ảnh bạn tạo ra giống rõ một tác phẩm cụ thể, người chịu rủi ro trước tiên lại là bạn.
Những tình huống dễ dính rắc rối nhất
Ảnh giống nhân vật có chủ. Gõ tên một nhân vật hoạt hình nổi tiếng rồi in lên áo bán là gần như chắc chắn vi phạm, dù ảnh do AI vẽ.
Ảnh mang khuôn mặt người thật. Dùng hình người nổi tiếng hay người quen để quảng cáo mà không xin phép là xâm phạm quyền đối với hình ảnh cá nhân.
Ảnh bắt chước sát một họa sĩ đang sống. Phong cách chung thường khó bảo hộ, nhưng ảnh sao gần y một bức cụ thể thì khác. Ghi tên họa sĩ vào câu lệnh để bán tranh là vừa rủi ro vừa thiếu tôn trọng.
Logo do AI tạo. Logo cần đăng ký nhãn hiệu để được bảo vệ. Logo AI có thể giống logo đã đăng ký của người khác mà bạn không biết. Tra cứu trước khi dùng.
Ảnh sản phẩm giả lập. Dùng ảnh AI thay ảnh hàng thật có thể bị coi là quảng cáo sai sự thật, ngoài chuyện bản quyền.
Ảnh có hình mờ lạ. Đôi khi ảnh AI hiện vệt giống hình mờ của kho ảnh. Đó là dấu hiệu mô hình học quá sát dữ liệu. Bỏ ảnh đó.
Ảnh có biểu tượng thương hiệu khác. Giày, túi, xe trong ảnh có thể mang logo nhãn hàng thật. Dùng cho quảng cáo của mình dễ gây hiểu nhầm.
Ảnh tái hiện tác phẩm kiến trúc, điêu khắc. Một số công trình, tượng có quyền tác giả riêng. Dùng thương mại cần thận trọng.
Ảnh phản cảm hoặc xuyên tạc. Ảnh giả về sự kiện, về cơ quan, về người thật có thể vi phạm nhiều quy định ngoài bản quyền.
Ảnh tạo từ ảnh tham chiếu không có quyền. Lấy ảnh của nhiếp ảnh gia làm mẫu rồi biến đổi nhẹ vẫn có thể bị coi là tác phẩm phái sinh.
Ảnh trẻ em. Tạo ảnh trẻ em giống thật, nhất là từ ảnh thật của một đứa trẻ, là vùng cần tránh hoàn toàn.
Cách làm cho người làm nội dung và doanh nghiệp nhỏ
Một tiệm bánh ở Đà Lạt muốn dùng ảnh AI cho bài đăng. Cách an toàn là tạo ảnh bối cảnh không có nhân vật nổi tiếng, không logo lạ, không người thật, rồi đưa thêm tay nghề của mình: ghép ảnh bánh thật chụp tại tiệm, chỉnh màu theo nhận diện, thêm chữ. Phần đóng góp của người càng rõ, ảnh càng mang dấu ấn riêng.
Lưu lại bằng chứng quá trình làm: câu lệnh, ngày tạo, các phiên bản, file chỉnh sửa. Nếu sau này có tranh chấp, đây là thứ cho thấy bạn đã sáng tạo gì và không cố sao chép ai. Một thư mục gọn gàng cho mỗi chiến dịch là đủ.
Với sản phẩm có giá trị cao như bao bì, logo, nhân vật thương hiệu, nên thuê họa sĩ hoặc nhà thiết kế làm bản cuối, có hợp đồng chuyển giao quyền rõ ràng. Có thể dùng AI để phác ý tưởng, rồi người vẽ lại. Đây là cách nhiều xưởng sáng tạo đang làm, vừa nhanh ở khâu ý tưởng vừa chắc về quyền ở khâu cuối.
Cuối cùng, minh bạch có lợi. Ghi "ảnh minh họa tạo bằng AI" dưới bài viết không làm ảnh kém đi, mà giúp người xem không bị đánh lừa. Một số nền tảng mạng xã hội cũng đã yêu cầu hoặc khuyến khích gắn nhãn nội dung do AI tạo.
Danh sách kiểm trước khi đăng ảnh AI
Đã đọc điều khoản công cụ chưa? Xem có cho dùng thương mại không, có cần gói trả phí không.
Có nhân vật, logo, người thật nào không? Có thì bỏ hoặc thay.
Câu lệnh có tên họa sĩ, tên thương hiệu không? Nếu có, cân nhắc viết lại theo mô tả phong cách chung.
Ảnh có giống tác phẩm nào bạn từng thấy không? Tìm ảnh ngược bằng công cụ tìm kiếm hình ảnh để kiểm.
Ảnh có thay cho ảnh sản phẩm thật không? Nếu có, đổi sang ảnh chụp thật.
Có hình mờ, chữ ký lạ không? Phóng to các góc ảnh để soát.
Đã thêm phần sáng tạo của mình chưa? Chỉnh sửa, phối ghép, chữ, màu theo thương hiệu.
Đã lưu câu lệnh và file gốc chưa? Lưu theo từng chiến dịch.
Có cần ghi nhãn ảnh minh họa không? Với quảng cáo và tin tức, nên ghi.
Có dùng ảnh của trẻ em hay người nhạy cảm không? Tránh hoàn toàn.
Giá trị thương mại có lớn không? Lớn thì hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước khi dùng.
Góc nhìn từ phía người sáng tạo
Họa sĩ lo bị lấy phong cách. Nhiều người vẽ ở Việt Nam đã thấy tranh AI bắt chước nét của mình lan trên mạng. Cảm giác bị lấy công là có thật.
Một số người chọn dùng AI làm trợ lý. Phác bố cục, thử màu, tạo nền, rồi tự vẽ phần chính. Tay nghề vẫn là thứ quyết định.
Có công cụ cho họa sĩ từ chối dữ liệu. Một số dịch vụ cho chủ tác phẩm yêu cầu không dùng tranh của mình để huấn luyện. Cơ chế này chưa đồng đều.
Ghi nguồn cảm hứng là cách tôn trọng. Nếu ảnh lấy cảm hứng rõ từ một trường phái hay nghệ nhân, nói ra thay vì giấu.
Thuê người vẽ vẫn có giá trị. Khách hàng doanh nghiệp cần sự chắc chắn về quyền, điều mà ảnh AI chưa cho được.
Tranh dân gian là di sản chung. Lấy cảm hứng từ tranh Đông Hồ, Hàng Trống là bình thường, nhưng bản in cụ thể của nghệ nhân hôm nay vẫn có thể có chủ.
Ảnh báo chí cần thật. Ảnh AI không bao giờ được dùng như ảnh tư liệu sự kiện.
Giáo dục cần nói rõ. Học sinh, sinh viên mỹ thuật nên được dạy nguồn gốc dữ liệu và đạo đức khi dùng AI.
Cuộc chơi còn đang định hình. Quy định, điều khoản, thói quen ngành đều đang thay đổi. Theo dõi định kỳ thay vì tin một bài viết cũ.
Tôn trọng là chiến lược dài hạn. Thương hiệu bị phát hiện dùng ảnh nhái một họa sĩ thường mất nhiều hơn số tiền tiết kiệm được.
Hợp tác thay vì đối đầu. Một số nhà thiết kế bán gói phong cách riêng cho doanh nghiệp, có thỏa thuận rõ, cả hai cùng có lợi.
Câu hỏi thường gặp
Mình tạo ảnh bằng AI thì mình có phải là tác giả không?
Chưa chắc. Ở nhiều nơi, phần do máy tự tạo khó được coi là tác phẩm của người, còn phần bạn chọn lọc, chỉnh sửa, phối ghép có thể được ghi nhận. Ở Việt Nam vấn đề còn đang được bàn, nên với việc quan trọng, hỏi luật sư.
Người khác lấy ảnh AI của mình dùng thì sao?
Nếu ảnh gần như do máy tạo hoàn toàn, khả năng bạn đòi quyền sẽ yếu. Ảnh có nhiều chỉnh sửa, phối ghép của bạn thì có cơ sở hơn. Lưu file gốc và quá trình làm để làm bằng chứng.
Dùng ảnh AI làm bìa sách bán có được không?
Được nếu điều khoản công cụ cho phép dùng thương mại và ảnh không giống tác phẩm, nhân vật, người thật nào. Với sách in số lượng lớn, nên hỏi luật sư và cân nhắc thuê họa sĩ hoàn thiện.
Ghi tên họa sĩ vào câu lệnh có phạm luật không?
Bản thân việc gõ tên chưa chắc là vi phạm, nhưng nếu ảnh ra sao chép rõ tác phẩm cụ thể và bạn đem bán thì rủi ro tăng mạnh. Mô tả phong cách bằng đặc điểm chung là lựa chọn an toàn và tôn trọng hơn.
Làm sao biết một ảnh có phải do AI tạo?
Dấu hiệu thường gặp là chữ vô nghĩa, tay sai, chi tiết hậu cảnh vô lý. Một số tệp có dữ liệu ghi nguồn gốc. Nhưng không có cách nào chắc chắn tuyệt đối, nên đừng kết luận chỉ từ một dấu hiệu.