Có những thứ không nên đưa cho chatbot AI dù nó trò chuyện thân thiện đến đâu: mật khẩu, mã xác thực gửi qua tin nhắn, số giấy tờ tùy thân kèm ảnh chụp, thông tin tài khoản ngân hàng, hồ sơ sức khoẻ chi tiết, dữ liệu khách hàng và tài liệu mật của nơi làm việc. Nguyên tắc đơn giản: thứ gì bạn không dán lên một nhóm chat đông người thì đừng dán vào chatbot.
Lý do không phải vì chatbot "xấu tính". Những gì bạn gõ được gửi lên máy chủ của nhà cung cấp, có thể được lưu lại, có thể được người của họ xem để cải thiện dịch vụ theo chính sách, và có thể lộ ra nếu tài khoản của bạn bị chiếm. Mức độ khác nhau tuỳ dịch vụ và tuỳ cài đặt bạn chọn.
Bài này liệt kê những nhóm thông tin cần giữ lại, cách che thông tin mà vẫn nhờ AI giúp được, những cài đặt nên kiểm tra, và các chiêu lừa đảo đội lốt chatbot đang nhắm vào người dùng Việt.
Danh sách thông tin nên giữ lại, đừng gõ vào chatbot
Mật khẩu và mã xác thực. Không chatbot nào cần mật khẩu hay mã OTP của bạn. Bất kỳ "trợ lý" nào đòi những thứ này đều là lừa đảo.
Số thẻ ngân hàng, mã bảo mật thẻ. Kể cả khi nhờ kiểm tra giao dịch lạ, hãy gọi tổng đài ngân hàng.
Ảnh giấy tờ tùy thân. Ảnh căn cước, hộ chiếu, bằng lái chứa đủ thông tin để kẻ xấu mạo danh.
Hồ sơ sức khoẻ chi tiết kèm tên. Muốn hỏi về kết quả xét nghiệm thì bỏ tên, mã bệnh nhân, chỉ giữ chỉ số cần hỏi, và vẫn nên hỏi bác sĩ.
Dữ liệu khách hàng. Danh sách tên, số điện thoại, địa chỉ khách là thứ bạn có trách nhiệm giữ.
Tài liệu mật của nơi làm việc. Kế hoạch kinh doanh chưa công bố, bảng lương, mã nguồn phần mềm, hợp đồng có điều khoản bảo mật.
Thông tin về trẻ em. Tên trường, lớp, lịch đưa đón, ảnh con kèm địa điểm.
Địa chỉ nhà kèm lịch vắng nhà. "Nhà mình ở số... cả nhà về quê từ thứ Sáu" là kiểu thông tin không nên để ở đâu cả.
Chuyện riêng của người khác. Tâm sự của bạn bè, bệnh tình của đồng nghiệp. Họ chưa đồng ý cho bạn chia sẻ.
Khoá truy cập phần mềm. Mã khoá dịch vụ, mã kết nối hệ thống mà lập trình viên hay vô tình dán kèm khi hỏi lỗi.
Thông tin để khôi phục tài khoản. Câu hỏi bảo mật, email dự phòng, số điện thoại gắn với tài khoản ngân hàng.
Ảnh có thông tin vị trí. Ảnh chụp bằng điện thoại có thể chứa toạ độ nơi chụp. Tắt định vị cho máy ảnh nếu không cần.
Che thông tin mà vẫn nhờ AI giúp được
Chị kế toán ở một công ty xây dựng nhỏ muốn nhờ AI viết công thức bảng tính để tính thuế thu nhập cho từng nhân viên. Chị không cần dán bảng lương thật. Chị chỉ cần mô tả: "Bảng có cột A là tên, cột B là lương gộp, cột C là số người phụ thuộc, cần công thức tính cột D theo quy tắc sau." Công thức nhận được dùng cho bảng thật y như nhau.
Đây là nguyên tắc chung: AI cần cấu trúc của vấn đề, hiếm khi cần dữ liệu thật. Muốn nhờ viết thư trả lời khách phàn nàn, thay tên khách bằng "khách A", thay số đơn bằng "đơn số X". Muốn hỏi về điều khoản hợp đồng, dán đúng điều khoản đó, xoá tên hai bên và giá trị hợp đồng.
Với lập trình viên, lỗi hay gặp nhất là dán cả tệp cấu hình có chứa mật khẩu cơ sở dữ liệu hoặc khoá truy cập dịch vụ khi hỏi lỗi. Hãy thay các giá trị đó bằng chữ "xxx" trước khi dán. Nếu lỡ dán rồi, việc đúng là đổi ngay mật khẩu, khoá đó, không phải chỉ xoá đoạn hội thoại.
Che thông tin tốn thêm một hai phút nhưng tạo thói quen tốt. Sau vài lần, bạn sẽ tự động viết câu hỏi theo kiểu mô tả cấu trúc, và câu hỏi như vậy thường còn rõ ràng hơn, nên AI trả lời tốt hơn.
Cài đặt nên kiểm tra trong ứng dụng chatbot
Lưu lịch sử trò chuyện. Xem có tắt được không, và tắt thì có mất tính năng nào bạn cần.
Dùng dữ liệu để huấn luyện. Nhiều dịch vụ cho chọn không dùng cuộc trò chuyện của bạn để cải thiện mô hình.
Tính năng ghi nhớ. Một số chatbot nhớ thông tin về bạn giữa các lần dùng. Xem nó đang nhớ gì và xoá những thứ không muốn.
Liên kết chia sẻ. Đường dẫn chia sẻ cuộc trò chuyện có thể ai có link cũng xem được. Kiểm trước khi gửi.
Kết nối với email, lịch, ổ lưu trữ. Chỉ cấp quyền cần thiết, gỡ quyền khi không dùng nữa.
Tiện ích bên thứ ba. Plugin hay tiện ích mở rộng có thể gửi dữ liệu tới bên khác ngoài nhà cung cấp chatbot.
Bảo mật tài khoản. Bật xác thực hai bước. Tài khoản chatbot bị chiếm là lộ toàn bộ lịch sử.
Thiết bị dùng chung. Đăng xuất khi dùng máy tính ở quán, ở phòng máy công ty.
Tài khoản cho trẻ em. Dùng chế độ dành cho gia đình nếu có, và giải thích cho con điều không nên kể.
Ứng dụng tải từ đâu. Chỉ tải từ kho ứng dụng chính thức, xem kỹ tên nhà phát hành.
Xoá dữ liệu định kỳ. Dọn lịch sử những cuộc trò chuyện chứa thông tin công việc sau khi xong việc.
Lừa đảo đội lốt chatbot AI: nhận ra thế nào?
Khi AI thành chuyện quen thuộc, kẻ lừa đảo cũng mượn tên AI. Kiểu hay gặp là trang web hay ứng dụng giả mạo "trợ lý AI miễn phí" yêu cầu đăng nhập bằng tài khoản mạng xã hội hoặc nhập số điện thoại kèm mã OTP. Mục đích thật là chiếm tài khoản để lừa người thân của bạn.
Kiểu thứ hai là "AI đầu tư", "AI dự đoán giá" hứa lợi nhuận cao đều đặn, mời nạp tiền vào một nền tảng. Không AI nào dự đoán chắc chắn được thị trường. Lời hứa lãi đều, lãi nhanh nhờ AI là dấu hiệu lừa đảo kinh điển, chỉ thay chữ "chuyên gia" bằng chữ "AI".
Kiểu thứ ba là tin nhắn mạo danh bộ phận hỗ trợ của dịch vụ chatbot báo "tài khoản sắp bị khoá, bấm vào đây để xác minh". Đường dẫn dẫn tới trang giả. Dịch vụ thật hầu như không liên lạc theo cách đó, và khi nghi ngờ, hãy tự mở ứng dụng chính thức để kiểm tra thay vì bấm vào đường dẫn.
Còn một dạng tinh vi hơn: tài liệu hay trang web có cài sẵn chỉ dẫn ẩn, khi bạn bảo chatbot đọc nó thì chatbot bị dẫn dắt làm việc khác, như khuyên bạn vào một trang lạ. Nếu chatbot đang tóm tắt mà bỗng thúc giục bạn bấm đường dẫn hay cung cấp thông tin, hãy dừng lại.
Ở nơi làm việc: quy tắc gọn cho cả nhóm
Thống nhất công cụ được dùng. Một danh sách ngắn công cụ AI đã được cho phép, ai cũng biết.
Phân loại tài liệu. Công khai, nội bộ, mật. Chỉ tài liệu công khai mới đưa vào công cụ bên ngoài.
Tài khoản công ty, không dùng tài khoản cá nhân. Khi nhân viên nghỉ việc, công ty còn kiểm soát được dữ liệu.
Không dán dữ liệu khách hàng thật. Dùng dữ liệu mẫu hoặc che thông tin.
Ghi rõ khi văn bản có AI hỗ trợ. Nhất là văn bản gửi khách hay cơ quan, để người duyệt biết cần soát kỹ.
Người chịu trách nhiệm cuối cùng. Ai gửi văn bản thì người đó chịu trách nhiệm nội dung, dù AI viết nháp.
Báo ngay khi lỡ dán nhầm. Không trách phạt người báo sớm, để sự cố được xử lý kịp.
Đổi khoá, mật khẩu khi lộ. Không chỉ xoá đoạn trò chuyện, phải vô hiệu hoá thứ đã lộ.
Hướng dẫn nhân viên mới. Năm phút giải thích ngày đầu đỡ được nhiều rủi ro về sau.
Xem lại quy tắc định kỳ. Công cụ đổi tính năng liên tục, quy tắc cũng cần cập nhật.
Hỏi luật sư khi xử lý dữ liệu nhạy cảm. Dữ liệu sức khoẻ, tài chính khách hàng có yêu cầu pháp lý riêng, đừng tự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Chatbot có đọc được tin nhắn khác trong điện thoại không?
Thông thường chatbot chỉ thấy những gì bạn gõ hoặc tải lên trong ứng dụng đó. Nếu bạn cấp quyền truy cập email, lịch, tệp hay tin nhắn thì nó đọc được phần đã cấp, nên hãy xem kỹ quyền trước khi đồng ý.
Xoá cuộc trò chuyện thì dữ liệu có mất hẳn không?
Tuỳ chính sách từng dịch vụ. Có nơi xoá ngay khỏi tài khoản nhưng giữ thêm một thời gian trên hệ thống vì lý do an toàn. Đọc phần chính sách quyền riêng tư để biết cụ thể.
Dùng chatbot chế độ ẩn danh có an toàn tuyệt đối không?
Không có chế độ nào an toàn tuyệt đối. Chế độ không lưu lịch sử giảm rủi ro nhưng dữ liệu vẫn đi qua máy chủ để xử lý, nên vẫn không nên đưa thông tin quá nhạy cảm.
Lỡ dán mật khẩu vào chatbot thì làm gì?
Đổi ngay mật khẩu đó ở dịch vụ liên quan và bật xác thực hai bước, sau đó xoá đoạn trò chuyện. Nếu là mật khẩu hệ thống công ty, báo ngay cho bộ phận phụ trách.
Có nên nhờ chatbot tư vấn chuyện tình cảm, gia đình không?
Có thể dùng để sắp xếp suy nghĩ, nhưng nên bỏ tên và chi tiết nhận dạng người khác. Với khủng hoảng tinh thần, hãy tìm người thân tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý.