Câu trả lời ngắn gọn: AI hiện nay xử lý ngôn ngữ rất giỏi, giải được nhiều bài toán cần lập luận nhiều bước, nhưng không có trải nghiệm, không có ý định riêng và không có cảm xúc. Nó "hiểu" theo nghĩa nắm được cách các khái niệm liên quan nhau trong văn bản, chứ không hiểu theo nghĩa một người từng sống, từng đau, từng nếm.
Đây là câu hỏi mà cả giới nghiên cứu còn tranh luận, nên mình sẽ không phán một câu cho xong. Mình sẽ tách nó ra thành những phần trả lời được: AI làm được gì trông như hiểu, nó vấp ở đâu cho thấy nó không hiểu như người, và chuyện ý thức, cảm xúc nên nhìn thế nào.
Hiểu đúng chỗ này có lợi rất thực tế. Bạn sẽ không giao cho AI những việc cần phán đoán bằng trải nghiệm, cũng không coi thường nó ở những việc nó làm tốt hơn nhiều người.
Những gì khiến AI trông như thật sự hiểu
Thử đưa cho một trợ lý AI đoạn văn: "Chị Lan để quên chìa khoá xe trong quán cà phê nên phải gọi chồng mang chìa dự phòng tới." Rồi hỏi: "Vì sao chồng chị Lan phải ra quán?" Nó trả lời đúng ngay. Muốn trả lời, phải nối được chuyện quên chìa với chuyện không chạy xe về được, rồi với chìa dự phòng. Đó là một chuỗi suy luận nhỏ mà trước kia máy rất khó làm.
Mô hình ngôn ngữ còn làm được những việc mà trí nhớ thuần tuý không giải thích nổi: viết lại một bài thơ theo giọng miền Tây, giải bài toán đố chưa từng có trên mạng, phát hiện chỗ mâu thuẫn trong một bản hợp đồng. Để đoán chữ tốt trên khối văn bản khổng lồ, nó buộc phải hình thành bên trong những biểu diễn phản ánh quan hệ giữa sự vật, nguyên nhân với kết quả.
Các mô hình mới còn được dạy "nghĩ từng bước" trước khi trả lời: viết ra các bước trung gian, kiểm tra lại, rồi mới kết luận. Cách này cải thiện rõ ở toán và lập trình. Nhìn từ bên ngoài, nó giống hệt một người đang suy nghĩ.
Vì vậy nói "AI chỉ là con vẹt lặp lại" là đánh giá thấp. Nó không chỉ chép lại, nó tổng hợp và áp dụng khuôn mẫu sang tình huống mới. Nhưng tổng hợp khuôn mẫu giỏi vẫn khác với hiểu bằng trải nghiệm, và chính khoảng cách đó mới đáng để ý.
Những chỗ vấp cho thấy AI không hiểu như người
Không có thân thể và giác quan. AI biết "ớt cay" qua chữ người khác viết, chưa từng thấy cay. Lời khuyên về mùi vị, cảm giác chỉ là tổng hợp mô tả.
Hiểu vật lý đời thường còn hụt. Câu đố về cách xếp đồ trong cốp xe máy, cân đong thực tế, đôi khi mô hình trả lời sai điều mà một đứa trẻ biết.
Dễ bị đánh lừa bằng thay đổi nhỏ. Đổi chi tiết nhỏ trong một câu đố quen thuộc, mô hình có khi vẫn giải theo đáp án của bản gốc.
Không tự biết giới hạn của mình. Người hiểu thường biết mình không biết chỗ nào. AI hay trả lời tự tin cả khi không có cơ sở.
Không có trí nhớ đời sống. Mỗi cuộc trò chuyện là một lần bắt đầu, trừ khi ứng dụng lưu lại. Nó không tích luỹ kinh nghiệm sống như người.
Không có mục tiêu riêng. AI không muốn gì cả. Nó làm theo yêu cầu và theo cách được huấn luyện.
Không chịu hậu quả. Hiểu ở người gắn với trách nhiệm: nói sai thì mất uy tín, làm sai thì chịu thiệt. AI không có chuyện đó.
Ngữ cảnh văn hoá ngầm. Câu "để mai tính" của người miền Nam, cách mời khách cho phải phép. Mô hình có thể hiểu nghĩa chữ nhưng hụt nghĩa ngầm.
Thiếu kiến thức thời điểm hiện tại. Không biết hôm nay trời mưa hay nắng, giá rau tăng hay giảm, trừ khi được cung cấp.
Lý lẽ đúng hình thức sai nội dung. Có thể lập luận trơn tru từ một giả định sai mà không nhận ra giả định đó sai.
Không tự đặt câu hỏi ngược. Người giỏi hay hỏi lại "anh định làm gì với cái này". AI ít khi làm vậy nếu không được yêu cầu.
Ý thức và cảm xúc: nên nhìn thế nào cho tỉnh táo?
Khi một chatbot viết "mình rất tiếc khi nghe bạn buồn", nhiều người cảm thấy được an ủi thật. Cảm giác của người đọc là thật, nhưng phía bên kia không có ai đang tiếc. Mô hình chọn những chữ thường xuất hiện trong lời an ủi vì đó là khuôn phù hợp nhất với tình huống. Đây là mô phỏng cảm xúc, không phải trải nghiệm cảm xúc.
Còn ý thức, tức cảm giác "có ai đó ở bên trong" đang trải nghiệm, thì khoa học chưa có cách đo thống nhất ngay cả với động vật. Giới nghiên cứu chưa có bằng chứng cho thấy AI hiện nay có ý thức, và phần đông cho rằng không. Mình nghĩ thái độ hợp lý là: không gán cho AI những thứ chưa có bằng chứng, nhưng cũng không chế giễu những người nghiêm túc đặt câu hỏi này.
Có một rủi ro rất đời thường cần nói thẳng: người cô đơn, người lớn tuổi, trẻ em có thể gắn bó cảm xúc với chatbot. Trò chuyện để giải khuây không có gì sai, nhưng nếu một người bắt đầu tin chatbot hơn người thân, hoặc nghe theo lời khuyên của nó về sức khoẻ tinh thần thay vì tìm tới chuyên gia, thì đó là lúc người xung quanh cần để ý.
Với gia đình có con nhỏ, nên giải thích cho con từ sớm: trợ lý AI là công cụ biết nói chuyện, nó không phải bạn và không có cảm xúc thật. Cách nói này không làm con sợ công nghệ, chỉ giúp con giữ đúng khoảng cách.
AI tổng quát: đang ở đâu giữa lời đồn và thực tế?
AI tổng quát là gì. Ý tưởng về một hệ thống làm được hầu hết việc trí óc ở mức người, học việc mới linh hoạt như người.
Hiện chưa có. Các hệ thống hiện nay rất rộng về ngôn ngữ nhưng vẫn vấp ở nhiều kiểu việc mà người làm dễ dàng.
Không ai biết chắc khi nào. Dự đoán của giới nghiên cứu trải từ vài năm tới rất xa, và nhiều dự đoán trước đây đã sai cả hai chiều.
Định nghĩa còn mơ hồ. Mỗi nhóm đo "đạt mức người" một kiểu, nên tuyên bố đã đạt hay chưa đạt đều cần xem họ đo cái gì.
Tiến bộ không đều. AI vượt người ở một số bài thi chuẩn hoá nhưng vẫn kém ở việc cần thao tác thực tế, lập kế hoạch dài hơi.
Lời doạ cần kiểm chứng. Tin kiểu "AI sắp thay hết con người" thường thiếu cơ sở, nhưng các rủi ro cụ thể như lừa đảo, thông tin sai thì đang xảy ra.
Lời hứa cũng cần kiểm chứng. Sản phẩm quảng cáo "AI làm thay toàn bộ nhân viên" thường chỉ làm tốt một phần việc.
Phép thử trò chuyện không đủ. Nói chuyện giống người không chứng minh được hiểu như người. Chatbot ngày nay vượt cảm giác "giống người" khá dễ.
An toàn AI là ngành nghiên cứu thật. Làm sao cho hệ thống mạnh vẫn làm đúng ý người và không gây hại là câu hỏi được đầu tư nghiêm túc.
Người Việt nên chuẩn bị gì. Học cách dùng AI vào việc của mình, giữ kỹ năng phán đoán, kiểm chứng và giao tiếp, thứ AI khó thay.
Theo dõi bằng nguồn tin cậy. Đọc tin AI từ nguồn có dẫn chứng, cảnh giác với bài giật tít "AI đã có ý thức".
Vậy nên đối xử với AI thế nào trong công việc hằng ngày?
Coi AI như một người phụ việc đọc rất nhiều. Nhanh, rộng, không mệt, nhưng chưa từng làm nghề của bạn ngày nào.
Giao việc có tiêu chí rõ. Càng nói rõ muốn gì, cho ai, độ dài bao nhiêu, kết quả càng sát.
Giữ phần phán đoán cho mình. Chọn phương án, cân rủi ro, quyết định với khách hàng là việc của người có trách nhiệm.
Kiểm tra những gì sẽ ra ngoài. Bài đăng, email gửi đối tác, tài liệu nộp cấp trên phải qua mắt người.
Không hỏi AI về chính bạn như hỏi thầy bói. AI không biết bạn nên chọn nghề nào hay yêu ai. Nó chỉ nhắc lại những lời khuyên phổ biến.
Dùng AI để luyện tư duy. Bảo nó phản biện ý tưởng của bạn, đóng vai khách hàng khó tính, đặt câu hỏi ngược.
Đừng nhân hoá quá mức. Nói "AI nghĩ rằng" thì tiện, nhưng hãy nhớ đó là cách nói, không phải mô tả sự thật.
Cũng đừng xem thường. Nhiều việc viết lách, tra cứu sơ bộ, sắp xếp thông tin AI làm nhanh và tốt hơn đa số người.
Hỏi lại khi kết quả trái trực giác. Yêu cầu giải thích từng bước, chỉ ra giả định. Lỗi thường lộ ra ở bước trung gian.
Không trút bí mật vì thấy nó thân thiện. Giọng điệu ấm áp không làm dữ liệu của bạn an toàn hơn.
Dạy con em đúng khái niệm. Trẻ hiểu AI là công cụ thì dùng tốt hơn trẻ coi nó là bạn hay là thầy.
Câu hỏi thường gặp
AI có buồn hay vui thật không?
Không có bằng chứng nào cho thấy AI hiện nay có cảm xúc. Nó dùng những từ ngữ cảm xúc vì chúng phù hợp với tình huống trong dữ liệu đã học, giống một diễn viên đọc thoại mà không có người diễn viên nào phía sau.
AI có tự học thêm sau mỗi lần trò chuyện không?
Mô hình không tự thay đổi trong lúc trò chuyện. Một số ứng dụng có tính năng ghi nhớ thông tin bạn chia sẻ để dùng lại, nhưng đó là lưu ghi chú chứ không phải mô hình học thêm.
Phép thử Turing là gì, AI đã vượt qua chưa?
Đó là ý tưởng thử xem người có phân biệt được đang trò chuyện với máy hay với người hay không. Nhiều chatbot hiện nay khiến người đối thoại khó phân biệt trong cuộc nói chuyện ngắn, nhưng điều này chỉ cho thấy nó bắt chước giỏi, không chứng minh nó hiểu như người.
AI có thể có ý thức trong tương lai không?
Chưa ai trả lời chắc được, vì chính khái niệm ý thức còn chưa có cách đo thống nhất. Đây là câu hỏi mở của triết học và khoa học, nên hãy cảnh giác với ai tuyên bố chắc chắn theo bất kỳ chiều nào.
Có nên để con nhỏ trò chuyện với chatbot không?
Có thể cho con dùng có người lớn đi cùng, chọn ứng dụng có chế độ dành cho trẻ em và giải thích rằng đó là máy. Không nên để chatbot thay cho thời gian trò chuyện với cha mẹ, thầy cô và bạn bè.
